Uzun tarihi geçmişe sahip bulunan İlimizde,  geçirdiği pek çok deprem sebebiyle ayakta kalabilen eserler genellikle Selçuklu ve  Osmanlı Dönemlerine aittir. Daha eski dönemlere ait eserler arasında kaya mezarları, antik yerleşim yerleri ile hö­yük ve tümülüsler önemli yer tutmaktadır. İlimizin tarihine ışık tutması bakımından, farklı  geçmiş medeniyetlere ait defineler ile değişik yollardan elde edilen eser ve kalıntılar Çankırı Müzesi'nde sergilenmektedir.

Bilimsel ve kapsamlı arkeolojik kazılar yapılabildiği taktirde çok sayıda tarihi eser ve ka­lıntıya rastlanması mümkün görülmektedir. Bu konuda yüzey buluntuları bizleri ümitlendirmektedir.

Çankırı Müzesi

Çeşitli millet ve medeniyetlerin yaşadığı ilimizde,  Cumhuriyet Dönemi ile birlikte bazı taş, seramik, bronz ve etnoğrafik eserlerin çevreden toplanarak eski Halkevi binasında depolanmasıyla müzenin kurulması için ilk adımlar atılmış, bunların muhafazası ve ser­gilemesi için bir müzeye ihtiyaç duyulması üzerine başlatılan çalışmalar sonucunda 16 Mayıs 1972 tarihinde Halk Eğitim binasının bir bölümünde mevcut eserlerin sergilenmesiyle  Çankırı  Müzesi faaliyete başlamıştır.

Çalışmalarını 1976 yılına kadar bu binada yürüten Müzemiz, yeni bir binanın yapılmaya başlaması sebebiyle ziyarete kapatı­larak depo haline getirilmiş,  Çankırı Lisesi'nin bir sınıfında büro faaliyetlerini sürdürmüştür. Yapımı tamamlanan 100. Yıl Kültür Merkezi'nin ikinci katında 23 Ağustos 1981 tarihinde yeniden ziyarete açılmıştır.

Anadolu'nun değişik kesimlerinde yaşamış olan medeniyetler bölgemizde de temsil edilmiştir. Buna paralel olarak Müzemizde de Eski Tunç Çağının (M.Ö. 3000-2500), Hitit Çağının (M.Ö. 2000-1200),  Friglerin (M.Ö. I. binin ilk yarısı), Hellenistik, Roma, Bizans,  Selçuklu ve Osmanlı Dönemlerinin güzel eserlerinin sergilenmesi ve tanıtılması yoluna gidilmiştir.

Müzede muhtelif dönemlere ait 18.922 adet eser bulunmaktadır. Bu eserlerin 2.165'i arkeolojik, 1.217'si etnografik ve 15.540'ı sikkedir. Çankırı Merkez Çorakyerler Mevkiinde Valiliğimizin katkılarıyla A.Ü.Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi öğretim üyeleri tarafından iki yıldır gerçekleştirilen kazıda 8 milyon yıl öncesine ait fosiller bulunmuştur. Fil, gergedan, koyun, keçi, domuz, zürafa, geyik ve primatların atalarına ait fosil buluntuları Çankırı Müzesinde sergilenmektedir. İyi bir tanıtımla Çorakyerler, hem ülkemizin hem de Çankırı’nın turizm potansiyelinde önemli bir yer tutacaktır.

Camiler

İmaret Camii :

Kitabesinden 1397 M. yılında Candaroğlu Kasım Bey tarafından yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Mimari bakımdan özelliği olmayan yapı moloz taştan yapılmıştır. 1916 yılın­da onarılmıştır. Kesme taştan olan minaresi, yıkılma tehlikesi geçirmesi üzerine geçmiş yıllarda sökülmüştür. Cami'nin haziresinde, Kasım Bey ve eşi olan Çelebi Mehmet’in kızı  Sultan Hatun’un kabirleri bulunmaktadır.

Büyük (Sultan Süleyman) Camii:

Mimar Sinan Döneni yapılarından olan Camii, Kanu­ni Sultan Süleyman'ın emri ile Sadık Kalfa tarafından inşa edilmiştir. Sülüs Hat'la yazılı Kita­besinde;

Buyurdu yapmağa isna yılında
Bunu Sultan Süleyman tali-ül hayr
Münadi görecek hayretle hatmin
Didi tarihi ya cami-ul hayr

dörtlüğü yazılıdır. 1522 yılında başlayan inşaatın 1558 yılında tamamlandığı bilinmekle birlikte neden bu kadar uzun sürdüğü konusunda bilgi bulunmamaktadır.

Kare planlı olan Cami üzerinde ortada bir büyük tam kubbe ile bu kubbenin dört tarafında birer yarım kubbe bulunmaktadır. Bu kubbeler dört paye ve duvarlar arasındaki kemerlere oturmak­tadır. Duvarları ve minaresi kesme taş, kubbe üstleri kurşunla kaplıdır. Cami'nin içi rokoko üs­lubu ile süslenmiş, bunların araları hat örnekleriyle bezenmiştir. Mihrab istalaktidlidir,  zengin bir görünümü vardır. Minber'i taştan yapılmıştır. Kürsüsü köşeli ve gövdesi yuvarlaktır. Ka­pı söveleri mermer olup kemerleri kilit taşı,  içleri oluklu konsol halinde çıkarılmıştır. Son cemaat yeri, dört sütuna dayanan üç kubbe ile örtülü ve iki tarafında istalaktidli mihrap nişle­ri bulunmaktadır.

Ali Bey Camii:

Merkez İlçe Ali Bey Mahallesi'ndedir. Kitabesinden 1609 yılında yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Büyük Cami’den sonra ikinci taş yapıdır. Mihrap ve mimberi alçıdan ve süslemesizdir. Minarenin gövdesi tuğla, kaidesi kesme taştandır. İlk yapının tamamen yıkılarak sonradan yeniden yapıldığı bilinen Cami, Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore ettirilmiş­tir.

Yeni Camii:

Merkez İlçe'de Mimar Sinan Mahallesi'ndedir. 1720 yılında Hacı Mehmet tara­fından yaptırılmıştır. Çok yalın, mescit planlı bir yapıdır. Duvarları moloz taş,  çatı ahşap ve kiremit örtülüdür.

Mirahor Camii:

Karadayı Köyü Camii:

Merkez ilçe Karadayı köyünde bulunan cami Osmanlı Dönemine ait olup güneydoğu duvarında 1237 H. (1821 M.) tarihi yer alır. Boyuna dikdörtgen planlı ahşap tavanlı kiremit çatılıdır.

Gölez Köyü Eski Camii:

Eldivan İlçesi Gölez Köyü'nde bulunan; giriş kapısı üzerindeki taş kitabesi silindiğinden yapılış tarihi bilinememektedir. Kare planlı ve pandantif geçişli kubbe ile örtülü iken kubbesinin yıkılması üzerine ahşap çatı ile kapatılmıştır. Son cemaat yerinin yıkılması sebebiyle giriş kapısının eşiği yukarıda kalmıştır. Minare, kuzeybatı köşede, kare kaideli, silindirik gövdeli ve pabuçluktan yukarısı yıkıktır. Duvarlar kireç taşı, doğu cephede bulunan pencerelerin korkulukları taştandır. Mihrabı taştan ve kavsarası dört sıra mukarnaslıdır. Niş kısmında geometrik desenler, ilk mukarnas dizisinde rozetler görülür. Yapı halen metruk durumdadır.

Dalkoz Köyü Aşağı Mahalle Camii:

Bayramören İlçesi'nde bulunan; 19. Yüzyıl ortalarında Alaybeyli Ali Ağa tarafından yaptırılmıştır.  Yapı, boyuna dikdörtgen planlı ve bağdadi kubbelidir. Kubbe dıştan alaturka kiremit kaplı çatı ile örtülüdür. Son cemaat yeri ile kıble cephesine bitişik minare 1966 yılında yapılmıştır.

Ören Köyü Camii:

Çerkeş İlçesi'nde bulunan; 17. yüzyılın ilk yarısında IV.Murat’ın lalası Mirza Bey tarafından yaptırılmıştır. Dışa taşkın su basmanı üzerine kare planlı ve tek kubbelidir. Son cemaat yeri 1944 yılında yıkılmış, köy halkınca yapıya uyumsuz şekilde yenilenmiştir. Duvarlar kesme taştan, yer yer devşirme taş ve tuğla da kullanılmıştır. Vakıflar Genel Müdürlüğünce 1958 yılında onarılmış ve minaresi yenilenmiştir.

Karamürsel Köyü Camii:

Kızılırmak İlçesi'nde bulunan; Vakfiyesine göre 1879 yılında yapılmıştır. Dışa taşkın su basmanı üzerine ahşap tavanlı ve kiremit çatılıdır.  Duvarlar kum taşından örülmüştür. Son cemaat yerinin üst katı 1984 yılında camekanla kapatılmıştır. Minaresi yoktur. Kitabesine göre 1839 yılında inşa edilmiş olan Sakarca Köyü Camii,  19. Yüzyıl eseri olan Kızılırmak Merkez Camii  ve  mermer kitabesi okunamadığı için yapılış tarihi bilinemeyen Yukarı Alagöz Köyü Camii,  Karamürsel Köyü Camii ile benzer özellikleri taşımakta olup aynı tip malzeme ile  yapılmışlardır.

Doğu Mahallesi Camii:

Korgun İlçesi'nde bulunan; Muhtemelen 19. Yüzyıl yapısı olan cami kare planlı ve bağdadi kubbelidir. Son cemaat yeri ve minaresi bulunmayan caminin duvar ve kubbesindeki kalem işleri Tosyalı Ali Usta tarafından yapılmıştır.

Pazar Camii:

Kurşunlu İlçe Merkezi'ndedir. Camii 15. yüzyılda, minare, kitabesine göre 1717 yılında inşa edilmiştir. 1943 yılında son cemaat yeri yıkı­lan cami  1982 yılında tamamen restore edilmiştir. Kare planlı ana mekan, sekizgen kasna­ğa oturan tuğladan basık bir kubbeyle örtülüdür. Mihrap,   istalaktidlidir.  Minarenin kaidesi kes­me taştan,  çok köşeli gövdesi tuğladandır.

Cami yakınında kesme taştan tek gözlü bir köprü yer almaktadır.

Dumanlı Beldesi Camii:

Kurşunlu İlçesi'ne bağlı beldede bulunan; Minare kaidesindeki kitabeye göre cami 18. yüzyılda Şaban Ağa tarafından yaptırılmıştır. Batı cephe giriş kapısı iç alınlığındaki kitabeye göre de 1897 yılında Sultan Abdülmecit adına, zamanın Çerkeş Kadısı Tosyalızade Ali Vefa Efendi  tarafından onarımı yaptırılmıştır.

Yapı kare planlı ve bağdadi kubbelidir. Doğu ve batı cephelerinde yer alan iki ayrı kapıdan girilir. Duvarlar kesme taştan örülmüş, kıble cephesinde yer alan bir madalyon içinde Sultan Abdülmecit’in Tuğrası bulunur. İçteki kalem işleri Tosyalı Usta tarafından yapılmıştır.

Taşkaracalar Beldesi Camii:

Kurşunlu İlçesi'ne bağlı beldede bulunan; Cami, minare kitabesine göre 1611 yılında inşa edilmiştir. Yapı boyuna dikdörtgen planlı, ahşap tavanlı, alaturka kiremit çatılı ve moloz taş duvar örgülü olup, ahşap tavanı cevizdendir. Tavanın ortasında yer alan altı kollu Mühr-ü Süleyman motifi sedeflerle işlenmiştir.

Canbazzade Ahmet Efendi Camii:

Orta ilçesinde bulunan cami 1802 yılında  Canbazzade Ahmet Efendi tarafından yaptırılmıştır. Kare planlı caminin üst örtüsü sekizgen kasnak üzerine düz ahşap tavanlı ve dıştan kiremit çatılıdır.

Dodurga Beldesi  Camii:

Orta ilçesi Dodurga  beldesindedir. Mihrap yönünde uzunlamasına planlıdır. Düz ahşap tavan ve kiremit çatılıdır. Ortada ahşap göbek ve tavanı dolaşan yazı şeridi dikkati çeker. Yakınındaki çeşmeden sadece kitabe kalmıştır. Kitabe tarihi 1271 H. (1854 M.) olduğuna göre cami de bu dönemde inşa edilmiş olmalıdır.

Bayındır Köyü Camii:

Orta ilçesi Bayındır köyündedir. Ortaköylü Mustafa Usta tarafından 1307 H. (1889 M.)  yılında yapılmıştır. Kare planlı üzeri sekizgen yüksek kasnaklı çatıyla örtülüdür. Kadınlar mahfelinden ahşap merdivenlerle çıkılan ve yüksek kasnakta yer alan galeri kısmı yapıyı çepeçevre dolanmaktadır.

Yukarı (Ulu) Camii:

Şabanözü ilçesi Sağlık Mahallesindedir. İlk örneklerini XIII. Yüzyılda gördüğümüz Beylikler Döneminde de yapımı yaygınlaşan ahşap direkli camilerdendir. Caminin orijinal harimi mihrap yönünde uzunlamasına planlı ve üç sahınlıdır. Kuzey güney yönünde atılmış kirişler mihrap yönüne dik, her birinde üç adet iki sıra ahşap sütun tarafından taşınır. Kirişler üzerinde konsollar yer alır. Konsollar üzerinde yer alan kirişler üzerinde ise doğu batı yönünde atılmış ahşap direkler tavanı  oluşturmaktadır. Orta sahın diğer sahınlara göre daha yüksektir. 1977 yılında son cemaat kısmına ikinci bir ibadet kısmı eklenmiştir.

Medreseler

Osmanlı Döneminde her yerde olduğu gibi, Çankırı'da da ilme ve okumaya çok önem verilmiş ve birçok medrese kurulmuştur. Merkez İlçe'de Büyük Cami,  İmaret, Alibey, Kirmanoğlu, Karataş, Buğdaypazarı Camilerinin etrafında sıralanan medreselerle Orta, Kurşunlu, Çer­keş ve Yapraklı İlçelerinde kurulan medreselerden çok sayıda öğrenci yetişmiştir.

Bugün Büyük Cami'nin doğusunda bulunan 17. yüzyıldan kalma Çivitçioğlu Medresesi ile Buğ­day Pazarı Cami'sinin bahçesinde yer alan Buğday Pazarı Medreseleri restore edilerek hizmetlerini sürdürmektedir.

Merkez İlçe'de bulunan bu ilim yuvaları ilginç mimarileri ile dikkat çekmektedir.

Kaya Mezarları

Beşdut Kaya Mezarları:

Merkeze bağlı Beşdut Köyü'nde derenin iki yanındaki kayalara oyulmuştur. Bir tanesi sütunlu, diğeri sütunsuzdur. Sütunlu mezar 10 m. eninde 2 m. yüksekliğin dedir. Yuvarlak gövdeli sütunlar kaidesizdir. Giriş kare biçimindedir. Duvarlar ve tavan düzgündür. Sütunsuz  mezar sütunlu mezarın hemen yanında 8X10 m. ölçülerindedir. Dörtgen biçimi girişten mezar odasına geçilmektedir. Duvarlar ve tavan düzgündür. M.Ö.  6. yüzyıldan kaldığı sanılmaktadır. Yörede bunların dışında benzer kaya mezarları da bulunmaktadır.

İndağı Kaya Mezarları ve Salman Höyük:

Ilgaz ilçesinin güneydoğusunda Çankırı-Kastamonu yolunun kenarında bulunan höyüğün yüksekliği  20-25 m.  ve tepesi düzdür. Çevresinde bulunan tarım arazilerindeki çalışmalar ve kaçak kazılar sonucunda yüzeye yayılmış pişmiş topraktan mamul parçalardan, yoğun Bizans ve Roma dönemi yerleşiminin çok daha eski çağlara uzandığı tahmin edilmektedir.

Bölgedeki anıtsal yapılar Devrez Çayının güneyinde ve Çankırı Kastamonu yolunun solunda kayalık, yüksekçe bir tepenin doğuya bakan yamaçlarındadır. Burada çok sayıda ve insan eliyle oyulmuş mağaralar, kaya mezarları, kaya kilisesi olabileceği tahmin edilen tapınak ve amacı tam olarak bilinemeyen oyuklar bulunmakta olup burasının; dini törenlerin yapıldığı ve muhtemelen höyükle bağlantılı kutsal kabul edilen mekanlardan  olduğu tahmin edilmektedir.

Kaya tapınakları, ulaşım yollarının geçtiği sarp ve dar geçitlere, kervanların talancılardan korunması  ile dua ve ibadet etmek amacıyla yapılmakta idi.

İndağı Kaya mezarlarına ulaşım için 2000 yılında yol açılarak, açılan yol asfaltlanmıştır. Ayrıca çevre düzenlemesi ve aydınlatma çalışmalarıyla kaya mezarlarına çekicilik kazandırılmıştır.